Ο Κωστής Μπαστιάς και η αρχή της Λυρικής Σκηνής
0 61 Το μπαλέτο στην Ελλάδα Ημερολόγιο της μπαλαρίνας Ιστορία του μπαλέτου

Ο Κωστής Μπαστιάς και η αρχή της Λυρικής Σκηνής

Σαν σήμερα, στις 5 Φεβρουαρίου 1901, γεννήθηκε στην Ερμούπολη ο Κωστής Μπαστιάς (Αιμίλιος Κωνσταντίνος Μπαστουνόπουλος), μια σημαντική μορφή των γραμμάτων και τεχνών που κατέκτησε το θεατρικό και δημοσιογραφικό χώρο της νεότερης ιστορίας μας. Έβαλε την προσωπική του σφραγίδα στο Εθνικό Θέατρο, τη Λυρική Σκηνή, την Ελληνική Ραδιοφωνία. Διετέλεσε γενικός διευθυντής του Βασιλικού (και έπειτα Εθνικού) Θεάτρου (1937-1941), της Εθνικής Λυρικής Σκηνής (1940-1941 και 1959-1964) και του Εθνικού Ιδρύματος Ραδιοφωνίας (1961-1963). Δημιουργός του θεσμού των Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων (1938), της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών (1938), λογοτέχνης, δημοσιογράφος και εκδότης εντύπων περιοδικών εφημερίδων.

Στα θέματα του Πολιτισμού ανήκε στη νεωτερική εκσυγχρονιστική πτέρυγα του δημοτικισμού, δείχνοντας εντυπωσιακή ευρύτητα πνεύματος για τα δεδομένα της εποχής (και επί δικτατορίας Μεταξά). Ο ρόλος του στα πνευματικά θέματα του τόπου μας υπήρξε πολύ σημαντικός. Πολυπράγμων άνθρωπος, συμμετείχε σε όλες τις εκδηλώσεις της πνευματικής ζωής του τόπου μας και ήρθε σε επαφή με όλα τα πνευματικά και πολιτικά πρόσωπα της εποχής του μεσοπολέμου.

 Το Εθνικό (Βασιλικό) Θέατρο και η Λυρική Σκηνή

Το 1930, ιδρύθηκε το Βασιλικό Θέατρο με γενικό διευθυντή τον Ιωάννη Γρυπάρη, σκηνοθέτη τον Φώτο Πολίτη και γενικό γραμματέα τον Κωστή Μπαστιά. Ο τελευταίος υπήρξε σε όλη την πορεία του ανοιχτόμυαλος και με διάθεση να δημιουργήσει έναν θίασο ευρωπαϊκών προδιαγραφών. Άποψή του ήταν ότι η αρχαία ελληνική τραγωδία δεν μπορεί να παρουσιάζεται σε κλειστό θέατρο, που αποτελεί μεταγενέστερη εξέλιξη της θεατρικής παράδοσης, και μάλιστα τη στιγμή που υπάρχουν τα αρχαία θέατρα στην Ελλάδα. Καταφέρνει και ανεβάζει την «Ηλέκτρα», την πρώτη ελληνική τραγωδία στην Επίδαυρο, το 1938, με πρωταγωνίστρια την Κατίνα Παξινού και σκηνοθέτη το Δημήτρη Ροντήρη.

 

 

 

Με την πολύτιμη συμβολή του, το ελληνικό θέατρο επιβάλλεται για τα καλά στη χώρα, γίνεται γνωστό και εκτός Ελλάδας, ωριμάζει, δέχεται καλές κριτικές ξένων εφημερίδων και ξεκινάει περιοδείες στο εξωτερικό. Το 1939, ιδρύεται η Λυρική Σκηνή με το λυρικό θίασο και το μπαλέτο αρχικά να αποτελούν τμήματα του Εθνικού (τότε Βασιλικού) Θεάτρου και να στεγάζονται μέσα σε αυτό. Ο Μπαστιάς συμμετείχε ενεργά στη στελέχωση της Λυρικής με καλλιτέχνες και όρισε ως πρώτο διευθυντή για το μπαλέτο τον διακεκριμένο Τσέχο χορογράφο, Σάσα Μάχοφ. Το μπαλέτο της Λυρικής σκηνής γεννήθηκε μέσα από αγγελία στη θεατρική εφημερίδα "Παρασκήνια", το 1939, όπου ανακοινώθηκε η πρώτη στην ιστορία της χώρας επίσημη οντισιόν "για τις ανάγκες τραγωδίας και μπαλέτου". Από τους 14 διαγωνιζόμενους πέρασαν οι 9. Αρχικά, το σώμα λειτούργησε είτε ως μπαλέτο όπερας, δηλαδή συμμετέχοντας σε διάφορες παραγωγές λυρικού θεάτρου και οπερέτας, είτε παρουσιάζοντας αυτόνομες βραδιές χορού.

 

Τα πρώτα χρόνια της Λυρικής

 Από πολλούς προβαλλόταν η ανάγκη ύπαρξης ενός χώρου με δυνατότητες παρουσίασης όπερας και μπαλέτου, αλλά ο Κωστής Μπαστιάς γνώριζε καλά ότι δεν υπήρχε τέτοια δυνατότητα και ότι θα έπαιρνε πολλά χρόνια η ανέγερση ενός νέου θεάτρου (ήδη σήμερα βλέπουμε πόσο προφητικός ήταν). Όντας λοιπόν πρακτικό μυαλό, προτίμησε τη συστέγαση με το Βασιλικό Θέατρο λύνοντας βασικά προβλήματα τεχνικού εξοπλισμού και προσωπικού. Έτσι, προώθησε την άμεση εκκίνηση των παραστάσεων με τις υπάρχουσες δυνατότητες, παρά την πολυετή αναμονή. 

Στις 5 Μαρτίου 1940, η Λυρική εγκαινιάστηκε με την οπερέτα Νυχτερίδα (Γιόχαν Στράους Β’), και ο μουσικοκριτικός του Ελευθέρου Βήματος Ιωάννης Ψαρούδας έγραψε:

«…Προχθές το βράδυ το πρόβλημα του ελληνικού επισήμου μελοδράματος, που τόσα χρόνια μας απασχολούσε, επί τέλους ελύθη, ο θρύλος έγινε πραγματικότης. [...] Είναι άραγε ανάγκη να τονίσωμε το τι οφείλομε στον κ. Κωστή Μπαστιά;…»

Για τον Μάχοφ οι κριτικοί σημείωσαν ότι, «…παρόλο που οι χορογραφία του μεγάλου βαλς "Ο γαλάζιος Δούναβης" δεν ήταν πρωτοποριακή, του αξίζει έπαινος καθώς κατάφερε να πειθαρχήσει τους χορευτές με αποτέλεσμα το θέαμα να είναι εξαιρετικά συγχρονισμένο…»

 Οι παραστάσεις δίνονταν στη σκηνή του νεοκλασικού θεάτρου του Τσίλλερ, επί της οδού Αγίου Κωνσταντίνου, ενώ αργότερα, το 1944, που ο οργανισμός ανακηρύχτηκε αυτόνομο Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου, λαμβάνοντας και επίσημα την επωνυμία «Εθνική Λυρική Σκηνή», εγκαινίασε τις δραστηριότητές του στο Θέατρο Oλύμπια, επί της οδού Ακαδημίας.

 Aπό την εναρκτήρια παράσταση της Λυρικής Σκηνής με τη «Nυχτερίδα» του Στράους στο Bασιλικό Θέατρο της οδού Aγίου Kωνσταντίνου στις 5 Mαρτίου 1940. Στην Yπόκλιση όλοι οι συντελεστές επί σκηνής χειροκροτούν τον γενικό διευθυντή Kωστή Mπαστιά.

 

Η Λυρική σκηνή σύντομα απαριθμούσε 120 ξένους και Έλληνες καλλιτέχνες, σολίστες, χορωδούς, χορευτές, μουσικούς αλλά και σχολή μπαλέτου, όπως όριζαν οι διεθνείς προδιαγραφές. Η επιλογή χορευτών γινόταν σύμφωνα με τα αποτελέσματα των εξετάσεων στις ιδιωτικές σχολές μπαλέτου. Οι πρώτες αφίσες και προγράμματα της Λυρικής Σκηνής αναφέρουν για πρώτη φορά τα ονόματα της Τατιάνας Βαρούτη, της Σόνιας Μοριάνοβα, του Θεοφάνη Λαμπουκά (Τεό Σαραπό) – μερικά μόνο από τα ονόματα που έλαμψαν στην καλλιτεχνική ιστορία της Ευρώπης. Αξίζει να σημειωθεί πως ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος έλαβε και αυτός μέρος στις πρώτες παραστάσεις της Λυρικής... ως ηθοποιός-χορευτής.

Το κτήριο 

Ένα από τα βασικότερα προβλήματα της ΕΛΣ ήταν -και παρέμεινε έως πρόσφατα- η έλλειψη ιδιόκτητου κτιρίου, η απουσία κατάλληλης αίθουσας. Τεράστια ποσά δαπανούνταν σε ενοίκια, το ρεπερτόριο του θιάσου προσδιοριζόταν από τις περιορισμένες διαστάσεις της σκηνής και του χώρου για την ορχήστρα. Η μικρή σκηνή δημιουργούσε ακόμα μεγαλύτερα προβλήματα στο μπαλέτο, που χρειάζεται πολύ περισσότερο χώρο προκειμένου να αναπτυχθούν τα σύνολα και να χορέψουν οι καλλιτέχνες, ενώ, ταυτόχρονα, έχει τις ίδιες ανάγκες με την όπερα σε ό, τι αφορά την ορχήστρα. Έτσι, μέχρι πρόσφατα, κατά τους χειμερινούς μήνες το μπαλέτο της Λυρικής Σκηνής ήταν υποχρεωτικά υποβαθμισμένο, παρουσιάζοντας τις παραγωγές του με ηχογραφημένη μουσική, αφού ο χώρος της ορχήστρας καλυπτόταν προκειμένου να αποκτήσει βάθος η σκηνή.

Ο πόλεμος 

Στα χρόνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και της Κατοχής η Λυρική δε σταμάτησε τη λειτουργία της. Οι παραστάσεις της στόχευαν να ανεβάσουν το πνεύμα του λαού, γι' αυτό κυρίως ήταν οπερέτες του Στράους και κλασικές όπερες των Μπιζέ και Βέρντι. Σε αυτά τα έργα έκαναν τα πρώτα τους χορογραφικά βήματα, η Λουκία Σακελλαρίου-Κωτσοπούλου, και ο Άγγελος Γριμάνης.

Ο ίδιος ο Μπαστιάς, με την είσοδο των Γερμανικών στρατευμάτων στην Αθήνα τον Απρίλιο του 1941, αναγκάστηκε να αποχωρήσει από τη Γενική Διεύθυνση Γραμμάτων και Τεχνών και από το Βασιλικό Θέατρο, φυλακίστηκε κατηγορούμενος για «φιλοαγγλική προπαγάνδα» και ύστερα από λίγο απελευθερώθηκε. Το 1946 αναχώρησε με πλοίο για τη Νέα Υόρκη, όπου έμεινε οκτώ χρόνια.

Η «Χρυσή Εποχή του Μπαστιά»

 Από το Νοέμβριο του 1959, ο Μπαστιάς αναλαμβάνει και πάλι τα ινία της Λυρικής και στο δεύτερο μέρος της θητείας του, πλέον ως πρόεδρος του Δ.Σ. και γενικός διευθυντής της ΕΛΣ, αγωνίστηκε για την ποιοτική αναβάθμιση, τη διεύρυνση του ρεπερτορίου και την εδραίωση των παραστάσεων της Λυρικής ως καλλιτεχνικό και κοσμικό γεγονός.

Τα επόμενα πέντε χρόνια, έως την αντικατάστασή του το Σεπτέμβριο του 1964 από τη νέα κυβέρνηση Παπανδρέου με τον μαέστρο Μενέλαο Παλλάντιο, αποκαλούνται "η χρυσή εποχή Μπαστιά".  

 Και αν το κεντρικό όνομα που σηματοδότησε αυτήν την εποχή στον τομέα της όπερας ήταν αυτό της Μαρίας Κάλλας, στο μπαλέτο ήταν το όνομα του Ρώσου χορευτή και χορογράφου Μπορίς Κνιάζεφ. Το Δεκέμβρη του 1960 πραγματοποιήθηκε η πρώτη στην ιστορία της Λυρικής Σκηνής "Βραδιά Μπαλέτου", καθώς όλα τα προηγούμενα χρόνια ο χορευτικός θίασος υπήρξε μόνο μέρος των έργων του θεάτρου. Η "Βραδιά Μπαλέτου" είχε τεράστια επιτυχία στο κοινό και για πολλά χρόνια έμεινε ως μία από τις αγαπημένες παραδόσεις των Αθηνών. 

Ο Κωστής Μπαστιάς και η Μαρία Κάλλας

Ο Κωστής Μπαστιάς είναι εκείνος που αναγνώρισε το ταλέντο της Μαρίας Κάλλας της προσέφερε ευκαιρίες στα πρώτα βήματα της καριέρας της:

Τον Ιούνιο του 1940, η Ισπανίδα λυρική υψίφωνος Ελβίρα ντε Ιντάλγκο, σύμβουλος της Λυρικής, ζήτησε από τον Μπαστιά να ακούσει μία μαθήτριά της, τη δεκαεξάχρονη Μαριάννα Καλογεροπούλου, (και μετέπειτα δραματική υψίφωνο Μαρία Κάλλας). Μέσα σε μία εβδομάδα είχε υπογράψει το πρώτο της συμβόλαιο ως χορωδός της Λυρικής, ενώ με εντολή του Μπαστιά δεν συμμετείχε στις εργασίες της χορωδίας, για να συνεχίσει τις σπουδές της με την Ιντάλγκο. Τον Ιανουάριο του 1941, ο Μπαστιάς έδωσε την ευκαιρία στην Κάλλας να εμφανιστεί για πρώτη φορά επαγγελματικά σε μία απογευματινή παράσταση. Τα επόμενα χρόνια και αφού η Κάλλας γνώρισε παγκόσμια αναγνώριση, ποτέ δεν έπαψε να λέει ότι ο Μπαστιάς ήταν ο πρώτος που τη βοήθησε. Για να ανταποδώσει την εμπιστοσύνη του, προσέφερε την αμοιβή από τις εμφανίσεις της στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου (1960 και 1961) για τη θέσπιση υποτροφιών σε νέους Έλληνες με ταλέντο στο λυρικό τραγούδι, εγκαινιάζοντας από τότε το θεσμό των «Υποτροφιών Μαρία Κάλλας». 

Πώς θα κάνετε ένα υπέροχο ταξίδι στο χρόνο…

 Η συναρπαστική ζωή και το έργο του Κωστή Μπαστιά, περιγράφονται στο δίτομο βιβλίο του γιου του Γιάννη «Ο Κωστής Μπαστιάς στα χρόνια του Μεσοπολέμου». Διαβάζοντάς το θα μπορέσετε να ταξιδέψετε στο χρόνο συναντώντας όλους τους πρωταγωνιστές της θεατρικής, μουσικής, φιλολογικής και δημοσιογραφικής μας ιστορίας.

 

Εύα Καλαβρή,

Καθηγήτρια χορού I.S.T.D.

Τατιάνα Γκορόντναγια,

δημοσιογράφος

 

Πηγές και περισσότερες πληροφορίες:

Η Καθημερινή

AthensVoice

http://archive.ert.gr/37295/

http://archive.ert.gr/98340/

http://www.nationalopera.gr/gr/baleto-els/

И. А. Колюбакина-Акриоти // Балет вГреции / И. А. Колюбакина-Акриоти. - Москва : ГИТИС, 2016

Περισσότερα

Σχόλια (0)

προσθέστε σχόλιο

Newsletter

Κάνε εγγραφή τώρα και ενημερώσου για ότι νέο ανεβαίνει!

Εμείς στο Instagram

@pointe.gr

Εμεις στο Facebook

SHOW ALL NEWS